MΧN WODNY W MROCZY  tzw. Orzelski M造n pow. Nak這 n/Noteci

kategoria:

zabytki architektury - zabytki techniki

opis:

Pierwsza wzmianka 廝鏚這wa o orzelskim m造nie pochodzi z 1459 roku, gdy S豉wbor z Bo瞠jewic k. 疸ina kupi od Piotra Szl庵a z Radzicza trzy 豉ny w Orlu wraz z sz鏀t cz窷ci z jego po這wy tamtejszego m造na.
   Obecny budynek m造na, kt鏎y jest per陰 tego typu architektury na Krajnie, zbudowany zosta w XVIII wieku. Najstarsza jest cz窷 mieszkalna, natomiast jego cz窷 produkcyjna zosta豉 dobudowana, prawdopodobnie w miejsce poprzedniej rozebranej ze staro軼i, w drugiej po這wie XIX wieku. M造n dzia豉 do 1970 roku. Osiemnastowieczny budynek s逝篡 teraz za magazyn.
   Maszyneria m造雟ka nap璠zana by豉 wod ze sztucznego stawu zasilanego przep造waj帷 nieopodal Orl. Lustro wody w stawie znajdowa這 si oko這 p馧tora metra powy瞠j turbiny m造na, a woda doprowadzana by豉 specjalnym korytem, nast瘼nie spadaj帷 z pewnej wysoko軼i na ko豉 wodne, a p騧niej turbin, wprawia豉 je w ruch. Gdy brakowa這 wody w stawie, urz康zenia miel帷e zbo瞠 nap璠zane by造 od ko鎍a XIX wieku maszyn parow, kt鏎a sta豉 na specjalnej podmur闚ce kamiennej. Ruchome ko這 maszyny parowej po陰czone d逝gim ko貫m pasowym z ko貫m przy m造nie, nap璠za這 ca造 mechanizm miel帷y. Od 1928 roku ko豉 wodne zast徙iono turbin. Gdy zlikwidowano maszyn parow, na podmur闚ce kamiennej w 1957 roku wybudowano budynek mieszkalny, a na jego podw鏎zu postawiono silnik spalinowy pe軟i帷y analogicznie funkcj silnika parowego. Niestety nie przetrwa do dnia dzisiejszego. Najm這dsz cz窷 m造na zbudowano systemem szachulcowym. Fundamenty kamienne dochodzi造 do pierwszego pi皻ra, natomiast dalej konstrukcja drewnianego szkieletu  wype軟iona by豉 czerwon ceg陰. Drugie pi皻ro zbudowano z desek u這穎nych poziomo i dachem spadzistym pokrytym strzech, a obecnie pap. W 鈔odku zachowa造 si prawie wszystkie XIX-wieczne zsypy drewniane. Stropy s solidne i dobrze zachowane, ale fragmenty mur闚 gro膨 zawaleniem ze wzgl璠u na ubytki cegie.
   Na 軼ianie bocznej m造na, od strony p馧nocno-wschodniej, przylega najstarsza cz窷 w postaci budynku mieszkalnego. Sk豉da si on ze szkieletu z drewnianych belek, mi璠zy kt鏎ymi woln przestrze wype軟iono szczapami chrustu owini皻ego w s這m, a z zewn徠rz obrzucono dodatkow, grub warstw gliny. Ten typ budownictwa charakterystyczny by dla XVIII wieku i okre郵any jako peca. Do zachodniej 軼iany budynku mieszkalnego dobudowano budynek, pe軟i帷y dawniej funkcj magazynu zbo穎wego.
   Na wyposa瞠niu m造na pozosta造 jeszcze dwie maszyny, kt鏎e mieli造 zbo瞠. Na pierwszym pi皻rze stoi do dzisiaj urz康zenie z oko這 po這wy XIX wieku wyprodukowane w Zurychu, a na drugim pi皻rze m造na znajduje si XIX-wieczna maszyna zbudowana w Hamburgu. Pas transmisyjny nap璠za dwa mechanizmy maszyny poruszaj帷e si w przeciwnych kierunkach. Jeden mechanizm zaopatrzony w no瞠 siek wsypywane zbo瞠, natomiast drugi, posiadaj帷y dwa stalowe walce, rozciera poci皻e zbo瞠 na m彗.
   W s御iedztwie m造na znajduj si r闚nie zabudowania inwentarskie gospodarstwa, kt鏎e dawniej nale瘸這 do niemieckich osadnik闚 oraz cmentarz rodzinny z 1874 roku, otoczony ceglanym murem. Jak g這si napis, mur postawiono dopiero w 1925 roku.

廝鏚這:

ζniecki S., Pa豉ce, dwory i folwarki powiatu nakielskiego, S瘼鏊no Kraje雟kie - Nak這 n/Noteci, 2005

jak trafi: Orzelski M造n po這穎ny jest mi璠zy miejscowo軼iami Orle i Wyrza nad rzeczk Orl, na po逝dnie od dawnej linii kolejowej Nak這 n/Noteci - Chojnice.
 
zdj璚ie:


fot. ze strony: www.witoslaw2.webpark.pl


fot. ze strony www.mrocza.pl